Ventilatie

Ventilatie is een veel toegepaste maatregel om blootstelling aan stoffen, dampen en gassen te minimaliseren. Ook voor de afvoer van warmte is ventilatie van belang. Als ventilatie op de juiste manier wordt ingezet, is het een effectieve maatregel. Dit vraagt echter om de juiste expertise.

Vóórdat ventilatie wordt geïnstalleerd

Bij het verminderen van blootstelling aan stoffen, dampen of gassen wordt al snel aan ventilatie gedacht. De arbeidshygiënische strategie gaat echter eerst uit van de bronaanpak, oftewel het voorkomen van de blootstelling door het wegnemen van de oorzaak. Als dat niet mogelijk is, kan een gesloten systeem een goede oplossing bieden. Pas als ook dat niet mogelijk is, kan ventilatie als technische maatregel worden ingezet.

Grofweg zijn er twee ventilatiesystemen te onderscheiden:

Plaatselijke ventilatie
Ruimteventilatie

Dampen stijgen op, toch?

Een veel voorkomende misvatting is dat als een vloeistof snel verdampt, de dampen naar boven gaan. Het tegendeel is waar bij de meeste stoffen. Er zijn maar weinig stoffen of dampen die lichter of even zwaar zijn als lucht. De meest dampen en gassen zijn zwaarder dan lucht, en hetzelfde geldt voor vaste deeltjes, aerosolen, biologische agentia en radioactieve stoffen. Zij zullen dus uitzakken naar de vloer.

Plaatselijke ventilatie

De meest effectieve ventilatie is afzuiging direct bij de bron. Dit geldt zowel voor stoffen, dampen en gassen als voor warmte (bijvoorbeeld ‘afzuigkappen’). Zo wordt verspreiding in de ruimte voorkomen.

Er zijn heel veel soorten plaatselijke afzuigsystemen. Twee belangrijke en veel toegepaste systemen zijn flexibele afzuigarmen en zuurkasten.

Flexibele afzuigarmen. De afzuigarm wordt zo dicht mogelijk bij de bron geplaatst. Via een kanaal wordt de lucht afgezogen. Goede positionering is essentieel voor een effectieve werking. Iets verder van de zuigmond af is de werking direct een stuk lager, waardoor schijnveiligheid ontstaat. Directe afzuiging wordt onder andere toegepast voor rookgassen van lastoortsen en soldeerpistolen. Bij snij-apparaten in operatiekamers is randafzuiging bij de kop mogelijk.

Een zuurkast (ook wel trekkast genoemd) is een gesloten werkruimte in laboratoria. Het apparaat beschermt tegen blootstelling aan gevaarlijke, giftige of vluchtige dampen via continue luchtafzuiging en een glazen schuifraam dat dient als fysieke barrière tegen spatten en dampen.

Ruimteventilatie

Ruimteventilatie kan bestaan uit natuurlijke ventilatie via bijvoorbeeld ramen en roostertjes in de gevel, en mechanische ventilatie, of een combinatie daarvan.

Bij mechanische ruimteventilatie (de combinatie luchttoevoer en luchtafvoer) kan weer een verschil worden gemaakt in verdunningsventilatie en verdringingsventilatie.

Verdunningsventilatie wordt het meest toegepast. Dit houdt in dat (meestal) via luchttoevoerroosters in het plafond lucht de ruimte wordt ingeblazen, waardoor de concentratie verlaagt. Via andere roosters wordt de lucht weer afgezogen. Een goede installatie door een expert is essentieel om deze ruimteventilatie effectief te laten werken.
Verdringingsventilatie. Hierbij wordt op een plek in de ruimte lucht ingeblazen, die stroomt door de ruimte naar de andere kant van de ruimte waar de lucht vervolgens wordt weggezogen. Dit kan zowel horizontaal (bijvoorbeeld in spuitcabines) als verticaal (bijvoorbeeld in operatiekamers) worden uitgevoerd.
Onderdruk en overdruk. Dit wordt vaak als aanvulling toegepast. Bijvoorbeeld onderdruk door relatief meer lucht af te zuigen dan lucht toe te voeren, zodat er geen (vervuilde) lucht naar nabijgelegen ruimtes kan wegsijpelen. Door een overdruk in ruimtes te creëren kan voorkomen worden dat (minder schone) lucht uit andere ruimtes binnenkomen. Dit gebeurt bijvoorbeeld in cleanrooms en in operatiekamers.

De rol van de arbeidshygiënist bij ventilatie

Arbeidshygiënisten zijn experts op het gebied van stoffen, dampen en gassen. De arbeidshygiënist zal altijd eerst een goede inventarisatie maken van de blootstelling, bekijken welke maatregelen daar het best bij aansluiten, en indien het ventilatie betreft adviseren over de juiste installatie.

Inventarisatie: Wie worden waar en wanneer blootgesteld aan stoffen, dampen, gassen of warmte? (d.m.v. het uitvoeren van een RI&E)
Maatregelen: Wat is de meest effectieve manier om de blootstelling te verlagen? Hierbij wordt door de arbeidshygiënist de arbeidshygiënische strategie gevolgd.
Advies: Als er gekozen wordt voor ventilatie, kan de arbeidshygiënist adviseren over de juiste ventilatietechniek en capaciteit. Daarbij zal er ook aandacht zijn voor voorlichting over het juiste gebruik en onderhoud van de installaties.

Let op! Pas op met advies van installateurs van ventilatietechnieken. Zij adviseren soms dure installaties die niet nodig zijn! Ook hierbij kan een arbeidshygiënist behulpzaam zijn.

Bij bestaande installaties kan een arbeidshygiënist helpen door middel van gedegen metingen. Zeker als er klachten zijn, kunnen metingen inzicht geven in de effectiviteit en instellingen van de ventilatie. Zie ook het thema Binnenklimaat.