Safe en sustainable by design

De ontwikkeling van nieuwe stoffen en materialen vraagt steeds meer om een verantwoorde aanpak waarin functionaliteit, veiligheid en duurzaamheid hand in hand gaan. Het Safe and Sustainable by Design (SSbD) proces, zoals aanbevolen door de Europese Commissie, biedt een leidraad om het ontwerpproces vanaf de vroege fase zo te sturen dat het gebruik van zorgwekkende stoffen voor mens en milieu wordt voorkomen of geminimaliseerd.

Wat is de rol van de arbeidshygiënist in dit proces? In twee presentaties werd ingegaan op zowel de theoretische achtergrond tijdens de ontwerpfase als een verkenning welke bijdrage de arbeidshygiënist kan leveren bij het ontwikkelen van nieuwe stoffen en materialen, als onderdeel binnen het Lexces onderzoeksprogramma “SSbD as a preventive tool in an OSH context”.

De titels van de presentaties:

• Safe and Sustainable by Design (SSbD): Functionaliteit, veiligheid en duurzaamheid in de ontwerpfase. Kim Doornebosch.

• Verkenning van SSbD initiatieven als preventieve tool binnen de OSH (Occupational Safety and Health) context. Max Hennekes.

Het SSbD afwegingsproces

SSbD nodigt uit om naar de gehele levenscyclus van een product te kijken. Het gaat om de impact op gezondheid, klimaat en milieu tijdens inkoop, productie, het gebruik en het einde van de levensduur van chemicaliën, materialen en producten.

Het proces bestaat uit twee hoofdonderdelen: de (her)ontwerpfase, waarin alternatieven worden overwogen, en de beoordelingsfase. De beoordelingsfase bestaat uit vier stappen: vaststellen van het gevaar, de blootstelling van werknemers tijdens de productie, de blootstelling tijdens gebruik en de levenscyclusanalyse. Dit raamwerk wordt iteratief toegepast naarmate er meer gegevens beschikbaar komen.

Proactieve aanpak

Deze benadering vraagt een verschuiving in denken. Waar arbeidshygiënisten traditioneel vooral betrokken zijn bij het beheersen van bestaande risico’s, biedt SSbD een uitnodiging om juist in een vroeg stadium invloed uit te oefenen in het ontwerpproces door risico’s verder in het proces te elimineren. Daarmee kan de arbeidshygiënist een strategische rol spelen, niet alleen als bewaker van veiligheid, maar ook als medeontwerper van duurzame innovaties.

SSbD richt zich op een proactieve aanpak. Denk aan drie rollen die de arbeidshygiënist hierbij kan innemen:

• Risico-inspecteur: identificeren van risico’s van nieuwe materialen en processen
• Adviseur in de ontwerpfase: samenwerken met R&D (research & development) en ontwerpteams
• Innovator: introduceren van veilige en duurzame ideeën

Uitdagingen liggen op het vlak van bewustwording dat arbeidshygiëne hieraan een bijdrage kan leveren, in een vroeg stadium van (her)ontwerp als deel van multidisciplinaire samenwerking. Oplossingen kunnen gevonden worden in kennisontwikkeling en opleiding. Vroege screening van nieuwe materialen en beschikbaarheid van gegevens zijn eveneens van belang.

In zowel Nederland als Europa zijn momenteel SSbD initiatieven. Deze zijn gericht op preventie en sluiten in die zin aan bij de arbeidshygiënische strategie, die substitutie van schadelijke stoffen als doel heeft. Toepassing van SSbD principes biedt de mogelijkheid in een vroeg stadium schadelijke effecten te signaleren, onder meer ter bescherming van medewerkers op de werkvloer.

Hoe ga je het gesprek aan over SSbD?

De SSbD informatiekaart biedt een overzicht van wat Safe and Sustainable by Design (SSbD) betekent voor bedrijven die chemische stoffen en materialen ontwikkelen.

De Informatiekaart is te zien via https://www.safe-by-design-nl.nl/chemische+stoffen/informatiekaart++safe+and+sustainable+by+design/default.aspx

De inhoud is tot stand gekomen op basis van drie denksessies met deskundigen uit het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, kennisinstellingen en het bedrijfsleven. De focus ligt niet alleen op het ontwikkelen van chemische stoffen en materialen, maar heeft ook aandacht voor hun latere toepassing als ingrediënt of onderdeel van eindproducten. Zo is de kaart ook van toepassing voor ketenpartners en experts die nauw samenwerken met bedrijven die chemische stoffen en materialen ontwikkelen. Daarnaast bevat de kaart praktische tips om een eerste stap te zetten richting toepassing van SSbD.

Omdat het concept van SSbD nog volop in ontwikkeling is, schetst deze kaart vooral de hoofdlijnen.

In Europees verband gaat de ontwikkeling van een afwegingsproces verder. Er is een toolbox beschikbaar via https://www.parc-ssbd.eu/, de SSbD Gereedschapskist.

Lexces project

Het RIVM en TNO hebben in het kader van het Lexces onderzoeksprogramma een verkenning uitgevoerd naar de potentie van het SSbD context in het Health Safety and Environment (HSE) landschap. Hierbij ligt de focus op het uitvoeren van een literatuuronderzoek, het afnemen van interviews en een pilot studie.

Tijdens het symposium zijn de uitkomsten van de literatuurstudie en de interviews gepresenteerd. Later in 2025 zal er nog een casestudie plaatsvinden om te onderzoeken hoe de praktische implementatie van SSbD aan te pakken, en tegelijkertijd om kennis en praktische instrumenten te ontwikkelen.

Interviews

De Interviews hebben bijgedragen aan kennis over reeds bestaande ervaring met een SSbD-achtige aanpak bij arbeidshygiënisten. Daarnaast is de invloed van de arbeidshygiënist in de SSbD keten verkend en zijn de kansen en barrières voor een bijdrage aan gezondheid binnen het afwegingskader inzichtelijk gemaakt. De interviews hebben tot het inzicht geleid dat het SSbD concept door de arbeidshygiënist vooral gekoppeld wordt aan de eerste stap van de STOP strategie, namelijk het vervangen van een gevaarlijke stof in het proces (substitutie). Hierbij ligt de invloed van de arbeidshygiënist vooral op het interne proces c.q. wat binnen de fabrieksmuren afspeelt en niet zozeer op de gezondheidsrisico’s in de gehele keten van design tot aan de recyclefase.   

Omdat SSbD draait om de afweging van verschillende disciplines, waaronder functionaliteit, gezondheid en duurzaamheid is een multidisciplinaire aanpak een vereiste. In hoeverre de arbeidshygiënist invloed heeft op de gehele keten is van verschillende factoren afhankelijk, waaronder het stadium van ontwikkeling van de stof en in hoeverre samenwerking intern (en extern) met andere disciplines, mogelijk is. Daarnaast wordt door de geïnterviewde arbeidshygiënisten als reden voor de beperkte focus op gezondheid bij de introductie van nieuwe stoffen de beperkte kennis op dit vlak bij het management gegeven. Hierdoor is het voor de arbeidshygiënist lastig om eerder in de ontwikkelfase van een nieuwe stof en/of proces gezondheidskundige expertise in te brengen.

Stakeholders

Meer aandacht voor gezondheidsrisico’s in de SSbD keten kan op verschillende manieren gestimuleerd worden, waaronder het vergroten van kennis, stimuleren van samenwerking tussen disciplines in een organisatie, een duidelijk afwegingskader met verantwoordelijkheden van de verschillende stakeholders/disciplines en directe aansprakelijkheid van het management bij beroepsziektes.